Baobab tree in india: बाओबाब हा शब्द ऐकताच डोळ्यासमोर येतं एक विचित्र आकाराचं, जणू उलटं लावलेलं झाड, जे आफ्रिकेतून भारतात आलं आणि इथल्या मातकटल्या प्रदेशात रुजलं. हे बाओबाब वृक्ष, ज्याला जीवनाचा वृक्ष म्हणून ओळखलं जातं, भारतात मूळचा नसला तरी इथे शेकडो वर्षांपूर्वी आणला गेला आणि आज तो आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूपाने लोकांना आकर्षित करतो. त्याचं शास्त्रीय नाव अॅडॅन्सोनिया डिजिटाटा असून, १८व्या शतकात फ्रेंच वनस्पतीशास्त्रज्ञ मिशेल अॅडॅन्सन यांनी त्याचं वर्णन केलं होतं. भारतात हे झाड मुख्यतः मध्य प्रदेश, तेलंगणा, महाराष्ट्र आणि उत्तर प्रदेशसारख्या भागात दिसतं, आणि ते आफ्रिकेतून व्यापारी किंवा प्रवाशांद्वारे इथे आणलं गेलं असावं असं इतिहासकार सांगतात.
हे झाड विशेषतः कोरड्या आणि अर्ध-कोरड्या भागात चांगलं वाढतं. त्याच्या जाड खोडात पाणी साठवण्याची अफाट क्षमता असते, ज्यामुळे दुष्काळातही ते टिकून राहतं. काही बाओबाब झाडं ३० फूट रुंद आणि ६० फूट उंच असतात. त्याच्या फांद्या पानांशिवाय असतात आणि त्या हवेत पसरलेल्या मुळांसारख्या दिसतात, म्हणूनच त्याला उलटा वृक्ष किंवा भूताचा वृक्ष असंही म्हणतात. भारतात या झाडाची मुख्यतः अॅडॅन्सोनिया डिजिटाटाची प्रजाती आहे, जी आफ्रिकेतील सर्वसामान्य प्रजाती आहे. मादागास्कर आणि ऑस्ट्रेलियात इतर प्रजाती असल्या तरी भारतात हीच मुख्य आहे.
भारतात बाओबाबची काही प्रसिद्ध उदाहरणं आहेत. उदाहरणार्थ, हैदराबादच्या गोलकोंडा किल्ल्यात एक ४३० वर्षांपेक्षा जुना बाओबाब आहे, जो आफ्रिकेबाहेरील सर्वात मोठा मानला जातो. त्याला स्थानिक भाषेत हत्तीयन झाड असेही म्हणतात. प्रयागराजमध्ये एक ८०० वर्ष जुना बाओबाब आहे, जो भारतातील सर्वात जुन्या झाडांपैकी एक आहे. मध्य प्रदेशच्या मांडू इथे तर हजाराहून अधिक बाओबाब झाडं आहेत, आणि ते स्थानिकांसाठी एक प्रकारचा वारसा आहे. मुंबई आणि गुजरातच्या पश्चिम किनाऱ्यावरही हे झाड विखुरलेलं दिसतं, जिथे ते १६ ते ९८ फूट उंच वाढू शकतं. गोव्यातही काही ठिकाणी हे दिसतं, जे पोर्तुगीजांनी आणलं असावं असं मानलं जातं.
बाओबाबच्या फळाला सुपरफूड म्हणून जगभरात मागणी आहे. त्यात अँटीऑक्सिडंट्स, व्हिटॅमिन सी, फायबर आणि खनिजं भरपूर असतात. भारतातही हे फळ खाद्यपदार्थ, पेयं, सौंदर्य उत्पादनं आणि औषधांमध्ये वापरलं जातं. मध्य प्रदेशात मांडूच्या बाओबाब फळाला जीआय टॅग मिळवण्यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत, कारण हे झाड इथे दुर्मीळ होत चाललं आहे. मात्र, जागतिक स्तरावर या फळाची मागणी वाढल्याने नैसर्गिक लोकसंख्येला धोका आहे. याची फळे झिंबाब्वेसारख्या देशांतून निर्यात होत असली तरी भारतातही अतिवापर आणि हवामान बदलामुळे परागीकरण आणि वाढीवर परिणाम होतोय. काही झाडं २० वर्षांनंतर फळ देतात, तर काहींना ६० वर्षं लागतात, त्यामुळे अस्थिर कापणीमुळे संख्या कमी होतेय.
या झाडाचा प्रत्येक भाग उपयुक्त आहे. पानं भाज्या म्हणून वापरली जातात, फळाचा गर पेयांमध्ये, बिया सौंदर्यप्रसाधनांमध्ये, आणि साल दोर आणि कपड्यांसाठी. खोडात मधमाश्यांसाठी आश्रय असतो, आणि काही ठिकाणी ते पाण्याचे साठे किंवा पूजास्थळ म्हणूनही वापरलं जातं. भारतात मांडू इथे हे झाड स्थानिक संस्कृतीचा भाग आहे, जिथे ते मध्ययुगीन स्थळांशी जोडलं गेलं आहे.
बाओबाब हे निसर्गाची एक अद्भुत निर्मिती आहे, आणि भारतात ते हजारो वर्षांचे साक्षीदार म्हणून उभे आहेत. त्यांचं संरक्षण करणं हे केवळ पर्यावरणासाठी नव्हे, तर सांस्कृतिक वारशासाठीही महत्त्वाचं आहे. हे झाड भारताच्या विविधतेत एक अनोखा रंग भरतं, आणि त्याच्या जपणुकीसाठी स्थानिक प्रयत्न वाढवण्याची गरज आहे.
